Xaya və andrologiya

Əsas cərrahi üsullar laparoskopik varikoselektomiya (qarın divarındakı kiçik deşiklər vasitəsilə) və mikrocərrahi varikoselektomiyadır (qasıq nahiyəsindən kiçik kəsiklə, əməliyyat mikroskopu altında); bundan başqa, damar daxilindən aparılan embolizasiya da mövcuddur.

Hər üsulun öz üstünlükləri və məhdudiyyətləri var. Laparoskopik üsul ümumi anesteziya tələb edir. Mikrocərrahi üsul əməliyyat mikroskopu ilə işləməkdə xüsusi təcrübə tələb edir və adətən daha uzun çəkir. Embolizasiya dəri kəsiyi olmadan, damar ponksiyası və rentgen nəzarəti ilə aparılır, lakin hər anatomiyada mümkün olmaya bilər. İstənilən üsuldan sonra varikoselin təkrarlanması və ya xaya ətrafında su yığılması (hidrosele) mümkündür.

Heç bir üsul hər xəstə üçün eyni dərəcədə uyğun deyil və əməliyyatdan sonra sperma göstəricilərinin yaxşılaşmasına zəmanət verilmir — seçim varikoselin dərəcəsinə, təkrar olub-olmamasına, iki tərəfli olmasına və xəstənin məqsədinə görə fərdi verilir.

Varikosel çox vaxt sol xayanın venalarının genişlənməsidir. Bu suala hamı üçün eyni cavab vermək mümkün deyil. Birinci dərəcəli varikosel şikayət vermirsə, heç bir əməliyyata ehtiyac yoxdur. İkinci və üçüncü dərəcədə də əməliyyat üçün göstəriş olmalıdır: uşaq olmaması, diskomfort və ya ağrı əməliyyata göstərişdir.

Məsələn, yaşlı, ailəli və uşaqları olan kişidə dördüncü dərəcəli varikosel heç bir şikayət vermirsə, onu əməliyyat etməyə ehtiyac yoxdur. Gənc kişidə isə spermada dəyişikliklər, spermatozoidlərin zəifliyi varsa, müalicəyə ehtiyac var.

Xəstə özü profilaktik məqsədlə əməliyyat olunub bu problemdən azad olmaq istəyirsə, bu da mümkündür, çünki bu xəstəlik öz-özünə keçmir.

Xəstənin öz istəyi ilə edilən profilaktik əməliyyat da cərrahi müdaxilədir və ümumi əməliyyat riskləri ona da aiddir; qərar həkimlə birgə, fərdi müayinədən sonra verilir. Varikosel əməliyyatının bir neçə üsulu var; hansının seçiləcəyi xəstənin vəziyyətinə görə fərdi müəyyən edilir.

Xeyr, mütləq maneə deyil. Azoospermiyanın iki əsas tipi var: tıxanma (obstruktiv) və istehsalın pozulması (qeyri-obstruktiv). Hər ikisində xayadan birbaşa spermatozoid əldə etmək imkanı ola bilər.

Xayadan spermatozoid götürülməsi cərrahi müdaxilədir və riskləri var; spermatozoidin tapılacağı qabaqcadan vəd edilə bilməz. Göstəriş fərdi müayinədən sonra müəyyən edilir.

Spermoqrammada spermatozoid sayının sıfır olması hələ mütləq sıfır demək deyil. Bu rəqəm toxum kisəciklərindən çıxan spermadakı saydır. Problem bundan əvvəlki yollarda ola bilər: xayalarda spermatozoid istehsal oluna bilər, sadəcə yollarda maneə var.

Belə hallarda toxum mütləq xayalardan götürülməli və mikroskop altında müayinə edilərək spermatozoidlər aşkar və ya istisna olunmalıdır. Orada da spermatozoid yoxdursa, ata olmaq şansı yoxdur. Lakin bir-iki spermatozoid belə tapılarsa, həm ata olmaq imkanı yaranır, həm də gələcəkdə müayinə nəticəsinə görə yolların müalicəsi tətbiq oluna bilər; yollar açılarsa, təbii yolla ata olmaq şansı var.

Burada söhbət xəstənin öz spermatozoidi ilə atalıq imkanından gedir. Nəticə hər xəstədə fərqlidir və heç bir mərhələdə qabaqcadan vəd edilə bilməz. Xayadan spermatozoid tapılmadıqda ailə qurmağın alternativ yolları reproduktoloqla birgə müzakirə olunur. Xayadan toxum götürülməsi cərrahi müdaxilədir və riskləri var; sonrakı addımlar fərdi məsləhətdə müzakirə olunur.

TESE xayadan toxuma nümunəsi götürülərək spermatozoidin axtarılmasıdır. MicroTESE isə əməliyyat mikroskopu altında spermatozoid istehsal edən kanalcıqların seçilərək götürülməsidir — bu üsul adi TESE ilə müqayisədə spermatozoid tapma şansını artıra və xaya toxumasına daha az zərər verə bilər.

Bu üsul kişi sonsuzluğunun müəyyən hallarında tətbiq edilir: spermada heç bir spermatozoid olmadıqda (azoospermiya) və ya mövcud spermatozoidlərin hamısı hərəkətsiz olduqda. Deməli, TESE hər sonsuzluq halında deyil, yalnız konkret göstəriş olduqda seçilir.

Hər iki üsul cərrahi müdaxilədir və ümumi əməliyyat riskləri (qanaxma, infeksiya, xaya toxumasına təsir) onlara da aiddir; spermatozoidin tapılacağı qabaqcadan vəd edilə bilməz. Göstəriş fərdi müayinədən sonra müəyyən edilir.

MicroTESE spermasında heç bir spermatozoid olmayan (azoospermiya) kişilərdə xayadan spermatozoid əldə etməyə və bununla ekstrakorporal mayalanma (süni mayalanma) yolu ilə uşaq sahibi olmağa imkan verə bilər.

Nadir hallarda MicroTESE sperma keyfiyyəti aşağı olan kişilərə də tətbiq oluna bilər — bu yolla sağlam spermatozoidlər əldə edilməyə çalışılır. Bu qərar spermoqramma və digər müayinələrin nəticəsinə əsasən fərdi verilir.

MicroTESE cərrahi müdaxilədir və hər əməliyyat kimi riskləri var. Əməliyyatdan sonra spermatozoid tapılmaya da bilər; tapıldıqda belə uşağın olması reproduktiv (İVF/İKSİ) mərhələsindən və qadın amilindən də asılıdır. Heç bir mərhələdə nəticə vəd edilmir.

Sonsuzluq dedikdə cütlüyün bir il ərzində qorunmadan cinsi əlaqədə olmasına baxmayaraq uşaq sahibi ola bilməməsi nəzərdə tutulur. Səbəblər ətraflı araşdırıldıqdan sonra müalicə yolu seçilir.

Kişilərdə sonsuzluğa səbəb ola bilən amillər: spermatozoid sayının az olması; yaşla keyfiyyətli sperma istehsalının azalması; hormonal problemlər; toxum yollarının tıxanması; genetik pozğunluqlar; infeksiyalar və xərçəng kimi xəstəliklər; sərtləşmə problemi; varikosel; siqaret və spirtli içki; stress və panik ataklar.

Bu səbəblərin çoxu müayinə ilə müəyyən edilə bilir və bir çox halda müalicə imkanı var — lakin nəticə səbəbdən və hər iki tərəfin vəziyyətindən asılıdır.

Kanalda şikayət yaratmayan ureaplazma və qardnerella tək başına kişi sonsuzluğunun səbəbi sayılmır; sonsuzluq araşdırmasında əsl səbəb axtarılmalı, müalicə qərarı isə müayinə nəticəsinə görə fərdi verilməlidir.

Çox vaxt xoşxassəli səbəblərlə bağlıdır, lakin təkrarlanırsa və ya 40 yaşdan sonra ortaya çıxırsa, prostat və toxum kisəciklərinin müayinəsi tələb olunur.

Prostat xəstəlikləri, infeksiyalar və travmalar spermada qan görülməsinə səbəb ola bilən amillər arasındadır. Spermada görünən qan xəstəni qorxutsa da, səbəb əksər hallarda bədxassəli deyil.

Lazımi müayinə və analizlərdən sonra infeksiya və ya tıxanma (obstruksiya) kimi problem aşkar edilərsə, müalicə edilməlidir. Hər bir halda bu əlamət olduqda mütəxəssisə müraciət olunmalıdır — «öz-özünə keçər» deyib gözləmək düzgün deyil.

Spermada qan sidikdə görünən qanla birlikdədirsə, bu artıq başqa vəziyyətdir — sidikdə gözlə görünən qan ağrı olmasa belə həmişə geniş müayinə tələb edir (sistoskopiya və görüntüləmə lazım ola bilər). Ətraflı məlumat «Sidik kisəsi» səhifəsindədir.

Hidrosele xaya ətrafında maye toplanmasıdır və şikayət yaradarsa cərrahi yolla həll edilə bilər. Hər cərrahi müdaxilə kimi bu əməliyyatın da riskləri var — şişkinlik, hematoma, infeksiya və nadir hallarda təkrarlanma mümkündür; üsul müayinədən sonra fərdi seçilir.

Xaya burulması isə TƏCİLİ vəziyyətdir — qəfil, şiddətli xaya ağrısı zamanı saatlar həlledicidir və dərhal təcili yardıma müraciət olunmalıdır.

Şikayət yaratmayan kiçik hidrosele mütləq əməliyyat tələb etmir; qərar fərdi müayinədən sonra verilir.

Belə xəstələr çox vaxt «xaya ağrısı»ndan şikayət edir, müayinədə isə bunun xaya artımının infeksiyası və sərtləşməsi olduğu üzə çıxır. İnfeksiya sidik kanalından prostata, prostatdan isə toxum kisəciklərinə gedən yollarla geri qayıdaraq xaya artımına çatır və orada xroniki şikayətlər yaradır.

Belə halda çox vaxt prostatın və xaya artımının infeksiyasına birlikdə — kompleks — müalicə təyin olunmalıdır. Hansı antibiotik və digər dərmanlardan istifadə ediləcəyi fərdi seçilir.

Xroniki xaya ağrısı insanı çox haldan salan, gündəlik həyata təsir edən xəstəlikdir. Xroniki forma olsa da, müalicəsi var. Ən çətin halda xaya artımı çıxarıla bilər — lakin bu, gənc xəstələrdə tətbiq olunmur.

Cinsi yolla keçən infeksiyalar (məs. trixomonoz, qonoreya) bu iltihabın səbəblərindən biridir, lakin tək səbəb deyil; diaqnoz şikayətə uyğun müayinə ilə qoyulur. Xaya artımının çıxarılması son çarə olan cərrahi müdaxilədir, hər əməliyyat kimi riskləri var və hamıya uyğun deyil.