Testis ve androloji

Başlıca cerrahi yöntemler laparoskopik varikoselektomi (karın duvarındaki küçük deliklerden) ve mikrocerrahi varikoselektomidir (kasık bölgesinden küçük bir kesiyle, ameliyat mikroskobu altında); bunların yanı sıra damar içinden yapılan embolizasyon da vardır.

Her yöntemin kendine özgü üstünlükleri ve sınırlamaları vardır. Laparoskopik yöntem genel anestezi gerektirir. Mikrocerrahi yöntem, ameliyat mikroskobuyla çalışmada özel deneyim gerektirir ve genellikle daha uzun sürer. Embolizasyon cilt kesisi olmadan, damar ponksiyonu ve röntgen kontrolüyle yapılır, ancak her anatomide mümkün olmayabilir. Hangi yöntem uygulanırsa uygulansın varikoselin tekrarlaması veya testis çevresinde sıvı birikmesi (hidrosel) mümkündür.

Hiçbir yöntem her hasta için aynı ölçüde uygun değildir ve ameliyattan sonra sperm değerlerinin iyileşeceği garanti edilmez — seçim varikoselin derecesine, tekrarlayıp tekrarlamadığına, çift taraflı olup olmadığına ve hastanın amacına göre kişiye özel olarak yapılır.

Varikosel çoğu zaman sol testisin toplardamarlarının genişlemesidir. Bu soruya herkes için geçerli kesin bir yanıt vermek mümkün değildir. Birinci derece varikosel şikâyete yol açmıyorsa hiçbir ameliyata gerek yoktur. İkinci ve üçüncü derecede de ameliyat için bir endikasyon bulunmalıdır: çocuk olmuyorsa ya da varikosel rahatsızlığa ve ağrıya neden oluyorsa ameliyat endikasyonu vardır.

İleri yaşta, çocukları ve ailesi olan bir erkekte dördüncü derece varikosel bile hiçbir şikâyete yol açmıyorsa ameliyat edilmesine gerek yoktur. Ancak genç bir erkekte spermde değişiklikler veya sperm hücrelerinde zayıflık varsa tedavi gerekir.

Hasta koruyucu amaçla ameliyat olup varikoselden kurtulmak isterse bu da mümkündür, çünkü varikosel kendiliğinden geçen bir hastalık değildir.

Hastanın kendi isteğiyle yapılan koruyucu (profilaktik) ameliyat da bir cerrahi girişimdir ve genel ameliyat riskleri onun için de geçerlidir; karar hekimle birlikte, kişiye özel muayeneden sonra verilir. Varikosel ameliyatının birkaç yöntemi vardır; hangisinin seçileceği hastanın durumuna göre kişiye özel olarak belirlenir.

Hayır, kesin bir engel değildir. Azosperminin iki ana tipi vardır: tıkanıklığa bağlı (obstrüktif) ve üretim bozukluğuna bağlı (non-obstrüktif). Her ikisinde de doğrudan testisten sperm elde etme olanağı olabilir.

Testisten sperm alınması cerrahi bir girişimdir ve riskleri vardır; sperm bulunacağı önceden vaat edilemez. Endikasyon kişiye özel muayeneden sonra belirlenir.

Sperm sayısının sıfır çıkması, gerçekten hiç sperm olmadığı anlamına gelmez. Çünkü bu sonuç, seminal veziküllerden çıkan menideki sayıyı gösterir. Sorun daha önceki yollarda olabilir: testislerde sperm hücreleri üretiliyor, ancak bu yollarda bir engel bulunuyor olabilir.

Böyle durumlarda sperm mutlaka testislerde aranmalı ve mikroskop altında yapılan incelemeyle sperm hücreleri ya saptanmalı ya da dışlanmalıdır. Testiste de sperm bulunmazsa baba olma şansı yoktur. Ancak bir, iki sperm hücresi bile bulunursa baba olma imkânı vardır; ayrıca inceleme sonucuna göre ileride bu yolların tedavisi uygulanabilir ve yollar açılırsa doğal yolla baba olma şansı da ortaya çıkar.

Burada söz konusu olan, hastanın kendi sperm hücreleriyle baba olma olasılığıdır. Sonuç her hastada farklıdır ve hiçbir aşamada önceden vaat edilemez. Testiste sperm bulunamazsa aile kurmanın alternatif yolları üreme sağlığı uzmanıyla birlikte konuşulur. Testisten sperm alınması cerrahi bir girişimdir ve riskleri vardır; sonraki adımlar kişiye özel görüşmede ele alınır.

TESE, testisten doku örneği alınarak sperm hücresi aranmasıdır. Mikro-TESE ise ameliyat mikroskobu altında sperm üreten kanalcıkların seçilerek alınmasıdır — bu yöntem klasik TESE ile karşılaştırıldığında sperm bulma şansını artırabilir ve testis dokusuna daha az zarar verebilir.

Bu yöntem erkek kısırlığının belirli durumlarında uygulanır: menide hiç sperm hücresi olmadığında (azospermi) veya mevcut sperm hücrelerinin tamamı hareketsiz olduğunda. Yani TESE her kısırlık durumunda değil, yalnızca belirli bir endikasyon olduğunda seçilir.

Her iki yöntem de cerrahi girişimdir ve genel ameliyat riskleri (kanama, enfeksiyon, testis dokusuna etki) onlar için de geçerlidir; sperm bulunacağı önceden vaat edilemez. Endikasyon kişiye özel muayeneden sonra belirlenir.

Mikro-TESE, menisinde hiç sperm hücresi bulunmayan (azospermi) erkeklerde testisten sperm elde edilmesini ve böylece tüp bebek (vücut dışı döllenme) yoluyla çocuk sahibi olunmasını mümkün kılabilir.

Nadir durumlarda mikro-TESE, sperm kalitesi düşük erkeklere de uygulanabilir — bu yolla sağlıklı sperm hücreleri elde edilmeye çalışılır. Bu karar spermiyogram ve diğer incelemelerin sonucuna göre kişiye özel olarak verilir.

Mikro-TESE cerrahi bir girişimdir ve her ameliyat gibi riskleri vardır. Ameliyattan sonra sperm hücresi bulunamayabilir; bulunduğunda bile çocuk sahibi olmak üreme tedavisi (IVF/ICSI) aşamasına ve kadın faktörüne de bağlıdır. Hiçbir aşamada sonuç vaat edilmez.

Kısırlık denildiğinde, çiftin bir yıl boyunca korunmasız cinsel ilişkide bulunmasına rağmen çocuk sahibi olamaması kastedilir. Nedenler ayrıntılı olarak araştırıldıktan sonra tedavi yolu seçilir.

Erkeklerde kısırlığa yol açabilen etkenler: sperm sayısının düşük olması; yaşla birlikte kaliteli sperm üretiminin azalması; hormonal sorunlar; sperm kanallarının tıkanması; genetik bozukluklar; enfeksiyonlar ve kanser gibi hastalıklar; sertleşme sorunu; varikosel; sigara ve alkol; stres ve panik ataklar.

Bu nedenlerin çoğu muayeneyle belirlenebilir ve birçok durumda tedavi imkânı vardır — ancak sonuç nedene ve her iki tarafın durumuna bağlıdır.

Kanalda şikâyete yol açmayan üreaplazma ve gardnerella tek başına erkek kısırlığının nedeni sayılmaz; kısırlık araştırmasında asıl neden aranmalı, tedavi kararı ise muayene sonucuna göre kişiye özel olarak verilmelidir.

Çoğu zaman iyi huylu nedenlere bağlıdır; ancak tekrarlıyorsa veya 40 yaşından sonra ortaya çıkıyorsa prostatın ve seminal veziküllerin incelenmesi gerekir.

Prostat hastalıkları, enfeksiyonlar ve travmalar menide kan görülmesine yol açabilen etkenler arasındadır. Menide görülen kan hastayı korkutsa da neden çoğu durumda kötü huylu değildir.

Gerekli muayene ve tahlillerden sonra enfeksiyon veya tıkanıklık (obstrüksiyon) gibi bir sorun saptanırsa tedavi edilmelidir. Her durumda bu belirti görüldüğünde bir uzmana başvurulmalıdır — «kendiliğinden geçer» deyip beklemek doğru değildir.

Menideki kan idrarda görülen kanla birlikteyse bu artık farklı bir durumdur — idrarda gözle görülen kan, ağrı olmasa bile her zaman kapsamlı inceleme gerektirir (sistoskopi ve görüntüleme gerekebilir). Bkz. «Mesane» sayfası.

Hidrosel, testis çevresinde sıvı toplanmasıdır ve şikâyete yol açarsa cerrahi yolla giderilebilir. Her cerrahi girişim gibi bu ameliyatın da riskleri vardır — şişlik, hematom, enfeksiyon ve nadiren tekrarlama mümkündür; yöntem muayeneden sonra kişiye özel olarak seçilir.

Testis torsiyonu (testisin kendi etrafında dönmesi) ise ACİL bir durumdur — ani, şiddetli testis ağrısında saatler belirleyicidir ve hemen acil servise başvurulmalıdır.

Şikâyete yol açmayan küçük bir hidrosel mutlaka ameliyat gerektirmez; karar kişiye özel muayeneden sonra verilir.

Bu hastalar çoğu zaman testis ağrısından yakınır; muayenede ise sorunun epididimin enfeksiyonu ve sertleşmesi olduğu anlaşılır. Enfeksiyon kanaldan prostata, prostattan da seminal veziküllere giden yollar üzerinden geri dönerek testisin epididimine yerleşir ve kronik şikâyetlere yol açar.

Böyle bir durumda çoğu zaman prostatın ve epididimin enfeksiyonuna yönelik birlikte tedavi uygulanmalıdır; buna kombine tedavi denir. Hangi antibiyotiklerin ve diğer ilaçların kullanılacağı da bireysel olarak belirlenir.

Kronik testis ağrısı insanı çok bitkin düşüren ve günlük yaşamı etkileyen bir durumdur; kronik bir form olsa da tedavisi vardır. En zor durumda epididim çıkarılabilir — ancak bu, genç hastalarda uygulanmaz.

Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (örn. trikomoniyaz, gonore) bu iltihabın nedenlerinden biridir, ancak tek nedeni değildir; tanı, şikâyete uygun muayeneyle konur. Epididimin çıkarılması son çare olan cerrahi bir girişimdir, her ameliyat gibi riskleri vardır ve herkese uygun değildir.