Sidik axarı (ureter)

Böyrəkdə daş olduqda onun yerləşməsi çox önəmlidir. Daş ləyəndə yerləşibsə və genişlənməyə səbəb olursa, əməliyyat olunmalıdır.

Daş aşağı kasada oturubsa, ona «lal daş» deyilir. Belə daş bəzən infeksiyaya səbəb ola bilər — bu halda infeksiya müalicə olunur. Problem yaratmayan «lal daşa» isə çox vaxt toxunulmur.

Gənc xəstələrdə daşı konservativ müalicə ilə əritmək imkanı var və əvvəlcə bu müalicə tətbiq olunur. Daş əriməzsə, əməliyyat barədə qərar verilməlidir. Yanaşma hər zaman fərdidir.

Əsas meyar daşın yerləşməsi və böyrəkdə genişlənməyə (tıxanmaya) səbəb olub-olmamasıdır. Sidik axarına düşmüş daş məhz belə tıxanma yarada bildiyi üçün bu meyar sidik axarı daşına da aiddir. Müdaxilə etməmək və ya konservativ müalicə qərarı yalnız müayinədən sonra, fərdi verilir.

RIRS — kəsiksiz, sidik yolundan keçirilən əyilə bilən (fleksibl) endoskopla aparılan qapalı daş əməliyyatıdır: daşa endoskopla çatılır, daş qırılaraq çıxarılır.

Bu üsul həm böyrəkdə, həm də sidik axarında daş olan xəstələrdə, hər iki böyrəkdə daş olanlarda və böyrəkdə çoxsaylı xırda daşlarda tətbiq edilir.

Üsulun seçimi tək bir ölçü həddinə görə deyil — daşın ölçüsünə, sayına, yerləşməsinə, sıxlığına və sidik yollarının anatomiyasına görə fərdi verilir. Böyük daşlarda endoskopik üsul kifayət etməyə bilər.

Kəsiksiz olması ağrının və riskin olmaması demək deyil: hər cərrahi müdaxilə kimi bu əməliyyatın da riskləri var (onlar aşağıda sadalanıb) və üsul müayinədən sonra fərdi seçilir.

Ən əhəmiyyətli məhdudlaşdırıcı amil daşın ölçüsüdür. Böyük daşlarda qırılan daş parçalarının tökülməsi problem yarada bilər, uzun çəkən əməliyyat isə xəstədə infeksiya və sepsis riskini artırır.

Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparıldığı üçün anesteziyaya uyğun olmayan xəstələrə tətbiq edilə bilməz. Sidik yolu infeksiyası olan xəstə əvvəlcə müalicə olunmalı, prosedur ondan sonra icra edilməlidir.

Böyük daşlarda qapalı üsul mümkün olmadıqda perkutan nefrolitotomiya (dəridən kiçik kəsiklə) qərarı verilir. Bu üsulun da öz riskləri var; seçim müayinədən sonra fərdi aparılır.

Anadangəlmə və ya sonradan yaranan darlıqlar böyrəkdə genişlənməyə (hidronefroza) səbəb olur. Laparoskopik rekonstruksiya ilə axın bərpa edilə bilər.

Hər cərrahi müdaxilə kimi bu əməliyyatın da riskləri var; üsul müayinədən sonra darlığın yerinə, səbəbinə və böyrəyin funksiyasına görə fərdi seçilir.

Hidronefroz bir və ya hər iki böyrəyin kasa-ləyən sisteminin genişlənməsidir. Hər yaşda rast gəlinir; anadangəlmə və ya sonradan qazanılmış ola bilər.

Hidronefrozun səbəbləri: böyrəyin sidik axarı ilə birləşdiyi yerdə daralma (stenoz və ya əlavə damarla kəsişmə), daha aşağıda tıxanma (daş, şiş, laxta), sidik axarının darlığı və sidiyin sidik kisəsindən geri qayıtması (vezikoureteral reflüks). Kəskin və ya xroniki sidik ləngiməsi — məsələn, prostat böyüməsi nəticəsində — də hidronefroza gətirə bilər.

Tıxanma uzun müddət qaldıqca böyrəyin funksiyası ciddi şəkildə azala bilər; ona görə erkən diaqnoz və erkən müalicə vacibdir.

Böyrək çatışmazlığının səbəbləri üç qrupa bölünür: böyrəyə qədər olan (prerenal) xəstəliklər, böyrəyin özünün (renal) xəstəlikləri və böyrəkdən sonrakı (postrenal) səbəblər.

Postrenal forma uroloji forma sayılır: böyrəkdən çıxan sidik yollarında hansısa maneə və ya xəstəlik olduqda bu, uroloji səbəb hesab olunur.

Məsələn, daş sidik yolunu bağlaya bilər və ya böyümüş prostat sidik kisəsinin dolu qalmasına səbəb ola bilər — bu, hidronefroza, yəni böyrəyin genişlənməsinə gətirib çıxarır. Bunların hamısı postrenal, uroloji səbəblərdir.

Tıxanma vaxtında aradan qaldırılarsa, bu, böyrək çatışmazlığının qarşısını almağa kömək edə bilər; nəticə fərdi olaraq dəyişir.

Reflüks — sidiyin sidik kisəsindən sidik axarına doğru geri qayıtmasıdır və hidronefrozun səbəblərindən biridir.

Qəbula dolu sidik kisəsi ilə gəlmək reflüksün və sidik kisəsi törəməsinin aşkarlanmasında diaqnozun daha düzgün qoyulmasına kömək edir.

Anadangəlmə vəziyyətdir: böyrəyin kasa-ləyən sistemi iki hissəyə bölünür və ondan iki sidik axarı çıxır. Tam ikiləşmədə hər iki axar sidik kisəsinə ayrıca açılır; natamam ikiləşmədə (ureter fissus) isə axarlar yolda birləşərək bir axar kimi davam edir.

Çox vaxt heç bir şikayət vermir və təsadüfən ultrasəsdə aşkarlanır; şikayətsiz halda müalicə adətən tələb olunmur.

Təkrarlanan sidik yolu infeksiyası, sidiyin geri axması (reflüks), böyrəkdə genişlənmə (hidronefroz), sidik axarının sidik kisəsinə açılan hissəsində kistaya bənzər genişlənmə (ureterosel) və ya qız uşaqlarında normal sidiyə getməyə baxmayaraq davamlı damcılama olduqda uroloq (uşaqlarda — uşaq uroloqu) müayinəsi və fərdi müalicə planı lazımdır.

Böyrəyin özünün xəstəlikləri (məsələn, qlomerulonefrit, kollagenozlar) və böyrəyə qan axınını pozan hallar (təzyiq, şəkərli diabet, böyrək damarlarının daralması) urologiya deyil, nefrologiya sahəsidir. Uroloq tıxanma (postrenal) səbəbini araşdırır və istisna edir; belə səbəb tapılmadıqda xəstə nefroloqa yönləndirilir.

Sidik axarının şişləri nadir olsa da, sidikdə qan ilə özünü göstərə bilər və sidik kisəsi şişləri ilə eyni izlənmə prinsiplərini tələb edir. Müalicə taktikası şişin yerinə, ölçüsünə və dərəcəsinə görə müayinədən sonra fərdi müəyyən edilir.

Xeyr. Sidikdə qan ümumiyyətlə çox qorxulu simptomlardan biridir; ağrı və başqa şikayət olmadıqda isə daha da qorxulu sayılır. Belə halda geniş müayinəyə ehtiyac olur.

Bu müayinələrə sistoskopiya və kompüter tomoqrafiya daxildir; sistoskopiya zamanı hətta retroqrad uroqrafiya — kontrast maddə yeridilərək sidik yollarının görüntülənməsi — aparıla bilər. Bu yolla sidik yollarındakı patologiya aşkar edilir və ya istisna olunur. Belə halda geniş müayinə mütləq vacibdir.

Sidikdə gözlə görünən qan hər zaman müayinə tələb edir — ağrı olmasa belə, bir dəfə baş versə belə. Ultrasəs normal çıxsa da, sistoskopiya və yuxarı sidik yollarının görüntülənməsi (KT-uroqrafiya) tələb oluna bilər; yalnız ultrasəs və sidik analizi ilə şişi istisna etmək mümkün deyil.