Böyrək

Böyrək daşı geniş yayılmış xəstəlikdir: kişilərdə qadınlara nisbətən daha çox görülür və yayılması bölgədən bölgəyə fərqlənir. Daş həyat keyfiyyətini aşağı salır, şiddətli ağrıya və infeksiyaya səbəb ola, böyrək funksiyasını poza bilər. Bəzi insanlarda isə heç bir əlamət vermədən səssizcə irəliləyir — buna görə təsadüfən aşkarlanan daş da qiymətləndirilməlidir.

Hər böyrək daşı üçün əməliyyata ehtiyac olmaya bilər. Bol su qəbulu və dərman müalicəsinə baxmayaraq düşməyən və ya əriməyən daşlarda əməliyyat düşünülür.

Əməliyyat mütləq lazım olan hallar: şiddətli ağrı və ya infeksiya; müalicə ilə düşməyən daş; qanaxma; böyrək funksiyasının itirilməsi təhlükəsi; tam tıxanma; tək böyrəkdə daşın olması.

Hər cərrahi müdaxilə kimi daş əməliyyatlarının da riskləri var — qanaxma, infeksiya, anesteziya ilə bağlı ağırlaşmalar; üsul müayinədən sonra hər xəstə üçün fərdi seçilir.

Hərarət və üşütmə ilə müşayiət olunan böyrək ağrısı tıxanmış böyrəkdə infeksiya əlaməti ola bilər və gecikdirilmədən müayinə tələb edir.

RIRS qapalı (fleksibl) böyrək daşı cərrahiyyəsidir: heç bir kəsik açılmır, çevik endoskop sidik kanalı və sidik axarı vasitəsilə böyrəyə çatdırılır və daş böyrəyin müxtəlif kasalarından — o cümlədən aşağı kasadan — çıxarıla bilir. Xəstə adətən ertəsi gün evə buraxılır və qısa müddətdə gündəlik fəaliyyətinə qayıda bilir.

RIRS-in tətbiq olunduğu hallar: böyrəkdə təxminən 1–1,5 sm-ə qədər, bəzi hallarda isə 2–3 sm-ə qədər ölçülü daşlar; eyni vaxtda həm böyrəkdə, həm də sidik axarında daş; hər iki böyrəkdə daş; böyrəkdə çoxsaylı xırda daşlar. 2 sm-dən böyük daşlarda əməliyyatın bir neçə mərhələdə aparılması tələb oluna bilər və belə hallarda perkutan nefrolitotomiya (PCNL) çox vaxt daha uyğun seçim sayılır.

Daşın ölçüsü yeganə meyar deyil: daşın sayı, yerləşdiyi kasa, böyrəyin quruluşu və xəstənin ümumi vəziyyəti birlikdə qiymətləndirilir və üsul hər xəstə üçün ayrıca seçilir.

Üsulun məhdudiyyətləri də var: böyük daş yükündə əməliyyat uzanır, qırılan daş parçalarının tökülməsi problem yarada bilər və infeksiya riski artır; ümumi anesteziya tələb olunur; mövcud sidik yolu infeksiyası əvvəlcədən müalicə edilməlidir. RIRS hər daş üçün uyğun deyil.

Daşın ölçüsü tək meyar deyil; üsul seçimi müayinədən sonra hər xəstə üçün fərdi verilir.

Əsas məhdudlaşdırıcı amil daşın ölçüsüdür. Böyük daşlarda əməliyyat uzun sürdüyü üçün infeksiya və sepsis riski artır; ümumi anesteziya tələb olunur və mövcud sidik yolu infeksiyası əvvəlcədən müalicə edilməlidir. Belə hallarda perkutan nefrolitotomiya seçilir.

Perkutan nefrolitotomiya dəridən kiçik kəsiklə böyrəyə birbaşa giriş yolu ilə icra edilir və böyük daş yükündə qapalı endoskopik üsuldan daha uyğun ola bilər.

Bu üsul da anesteziya tələb edir, kiçik də olsa kəsik açılır və hər xəstəyə uyğun deyil; seçim daşın ölçüsü və yerləşməsinə, böyrəyin anatomiyasına və yanaşı xəstəliklərə görə verilir. Hər cərrahi müdaxilə kimi qanaxma və infeksiya riski var.

Bəli, daş xəstəliyi təkrarlana bilər — xüsusilə ailəsində daş xəstəliyi olanlarda, daşı gənc yaşda yaranmış və ya əvvəllər bir neçə dəfə daş keçirmiş xəstələrdə. Buna görə çıxarılan və ya düşən daşın tərkibi analiz olunur; təkrarlanma riski yüksək olanlarda qan və sidik analizləri ilə əlavə (metabolik) müayinə aparılır.

Ümumi tövsiyələr: gün ərzində kifayət qədər maye qəbulu (ürək və ya böyrək çatışmazlığı olanlarda miqdar həkimlə razılaşdırılır), duzun və heyvan zülalının məhdudlaşdırılması, çəki balansının qorunması. Kalsium qəbulunu özbaşına kəskin azaltmaq məsləhət deyil.

Daşın növünə görə pəhriz və ya dərman profilaktikası fərdi təyin edilir; özbaşına pəhriz və əlavələr faydasız, bəzən isə zərərli ola bilər.

Hidronefroz sidiyin axınının pozulması nəticəsində bir və ya hər iki böyrəyin kasa-ləyən sisteminin genişlənməsidir. Hər yaşda görünə bilər; anadangəlmə və ya sonradan qazanılmış olur. Səbəbi müəyyən edilib aradan qaldırılmalıdır.

Səbəblər: böyrək ləyəninin sidik axarına keçdiyi yerdə darlıq (o cümlədən əlavə damarla kəsişmə nəticəsində); aşağı yollarda tıxanma — daş, şiş, qan laxtası; sidik axarı darlığı; vezikoureteral reflüks (sidiyin sidik kisəsindən geri qayıtması). Kəskin və ya xroniki sidik ləngiməsi — məsələn, böyümüş prostat sidik kisəsinin boşalmasına mane olduqda — da hidronefroza gətirib çıxara bilər.

Məsələn, daş sidik yolunu bağlaya bilər və ya böyümüş prostat sidik kisəsinin dolu qalmasına səbəb ola bilər — hər iki halda hidronefroz, yəni böyrəyin genişlənməsi yaranır. Bunların hamısı postrenal, başqa sözlə uroloji səbəblərdir.

Uzun müddət davam edən hidronefroz böyrək funksiyasının geri dönməz itkisinə qədər gətirib çıxara bilər; buna görə erkən diaqnoz və erkən müalicə vacibdir. Müalicə səbəbə yönəlir: daş çıxarılır, darlıq bərpa edilir, sidik ləngiməsinin səbəbi müalicə olunur.

Nəticəni hidronefrozun dərəcəsi və müddəti müəyyən edir — çox uzun müddət tıxalı qalmış böyrəkdə funksiya müdaxilədən sonra tam bərpa olunmaya bilər. Darlığın bərpası cərrahi müdaxilədir və hər əməliyyat kimi riskləri var; üsul fərdi seçilir.

Böyrək kistləri Bosniak təsnifatına görə qiymətləndirilir. Bu təsnifat kistin sadə, yoxsa şübhəli olduğunu və izlənilməli, yoxsa cərrahi müdaxilə tələb etdiyini müəyyən edir.

Böyrək kistləri daha çox 40 yaşdan sonra rast gəlinir və əksəriyyəti xoşxassəlidir. Təsnifat əsasən kontrastlı KT və ya MRT görüntülərinə əsaslanır (ultrasəsdə sadə görünməyən kist bu müayinələrlə dəqiqləşdirilir) və düzgün taktika seçməyə imkan verir.

Tip I — hamar səthli sadə kist; bədxassəli sayılmır və müalicə tələb etmir. Tip II — içində incə, tək-tük arakəsmələr (septalar) və ya incə kalsifikatlar olan xoşxassəli kist; bədxassəlilik ehtimalı çox aşağıdır və adətən müalicə tələb etmir. Tip IIF — divarı və ya arakəsmələri qalınlaşmış, kalsifikatlı kist; bədxassəlilik ehtimalı aşağıdır, lakin tam istisna olunmadığı üçün müəyyən fasilələrlə görüntüləmə ilə nəzarətdə saxlanılır. Tip III — divarı və arakəsmələri daha qalın, kontrast maddə ilə qismən kontrastlaşan kist; bədxassəlilik ehtimalı xeyli yüksək olduğundan adətən cərrahi müalicə tövsiyə olunur, bəzi xəstələrdə isə fərdi qərarla sıx nəzarət də müzakirə edilə bilər. Tip IV — kontrastlaşan toxuma hissələri olan kist; böyrək şişi kimi qəbul edilir və cərrahi müalicə planlaşdırılır.

Sadə kistin «hər ehtimala qarşı» müalicə olunması lazım deyil — lazımsız müdaxilə öz risklərini daşıyır. Əksinə, nəzarət tələb edən kistdə müayinəyə gəlməmək diaqnozu gecikdirir. Kistin tipini yalnız görüntüləmə əsasında mütəxəssis müəyyən edir; cərrahi müdaxilə tələb olunduqda hər əməliyyat kimi riskləri var və üsul fərdi seçilir.

Bədxassəlilik ehtimalı kistin tipinə görə fərqlidir; nəzarət tələb edən kistdə həkimin təyin etdiyi müayinə müddətlərinə riayət etmək vacibdir.

Şişin ölçüsü və yerləşməsi imkan verdikdə orqanqoruyucu yanaşma — yalnız şişin çıxarılması (rezeksiya) — üstün tutulur. Bu mümkün olmadıqda laparoskopik və ya robot vasitəsilə radikal nefrektomiya (böyrəyin tam çıxarılması) icra edilir.

Laparoskopik üsulda böyük kəsik açılmır: qarın divarında bir neçə kiçik dəlikdən yerləşdirilən borular (trokarlar) vasitəsilə incə alətlər və kamera daxil edilir və açıq əməliyyatda görülən bütün addımlar eyni şəkildə icra olunur. Bu, kiçik travmaya səbəb olan (minimal invaziv) üsuldur.

Böyrəkdə xoşxassəli və ya bədxassəli törəmələr ola bilər. Belə hallarda müasir müayinə üsulları — KT, MRT və ya ultrasəs — ilə konkret diaqnoz qoymaq mümkündür. Törəmə bədxassəli olarsa, cərrahi müalicə tətbiq olunmalıdır.

Laparoskopik üsul yalnız uyğun şişlərdə və uyğun yerləşən törəmələrdə tətbiq edilir; şişin ölçüsü, yerləşməsi və yayılma dərəcəsi imkan vermədikdə açıq əməliyyat tələb oluna bilər. Hər cərrahi müdaxilədə qanaxma, infeksiya və anesteziya ilə bağlı risklər mövcuddur.

Böyrək xərçəngi adətən 40 yaşdan yuxarı insanlarda rast gəlinir və kişilərdə qadınlara nisbətən daha çox görülür.

Riski artıran amillər: siqaret çəkmək; piylənmə; bəzi ağrıkəsicilərin uzunmüddətli istifadəsi; uzunmüddətli dializ; ailədə — xüsusən qardaş-bacılarda — böyrək xərçəngi və bəzi irsi xəstəliklər; asbest, kadmium, benzol və bəzi pestisidlər kimi kimyəvi maddələrlə uzunmüddətli təmas.

Risk amilinin olması xəstəliyin mütləq yaranacağı demək deyil; lakin bu amilləri daşıyan şəxslərdə böyrək əlamətləri daha diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Sidikdə qan (tünd qırmızı və ya pas rəngli sidik); böyürdə küt, davamlı ağrı; qarında və ya böyrək nahiyəsində əllə hiss olunan kütlə; iştahanın azalması və kilo itkisi; yüksək hərarət; həddindən artıq yorğunluq və zəiflik.

Bu əlamətlərin heç biri yalnız xərçəngə xas deyil — daş, infeksiya və başqa xəstəliklər də oxşar şikayət verə bilər. Buna görə əlamət göründükdə özbaşına nəticə çıxarmaq deyil, müayinə olunmaq lazımdır.

Sidikdə gözlə görünən qan hər zaman müayinə tələb edir — ağrı olmasa və yalnız bir dəfə baş versə belə. Ultrasəs müayinəsi normal çıxsa da, sidik kisəsinə kamera ilə baxış (sistoskopiya) və yuxarı sidik yollarının görüntülənməsi (KT) tələb oluna bilər; yalnız ultrasəs və sidik analizi ilə şişi istisna etmək mümkün deyil.

Qan təzyiqinə nəzarət, diabet varsa qan şəkərinə nəzarət və duzun azaldılması həlledicidir. Azərbaycanda duz istehlakı Avropa ölkələri ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir; duzun həddindən artıq istifadəsi hipertoniya, ödem və böyrəklərə mənfi təsirə səbəb ola bilər. Erkən diaqnoz böyrək funksiyasını qorumağa kömək edir.

Böyrək çatışmazlığının bir neçə forması var. Prerenal formanın səbəbi təzyiq xəstəliyi, şəkər xəstəliyi və ya böyrəyə gələn damarların xəstəliyi, daralması ola bilər. Renal formada səbəb böyrəyin özünün xəstəlikləridir — məsələn, qlomerulonefrit və ya böyrəyin strukturunu zədələyən kollagenozlar. Postrenal forma isə uroloji forma sayılır: bu zaman böyrəkdən çıxan sidik yollarında maneə olur.

Uroloji (postrenal) səbəblər — sidik yollarını tıxayan daş, böyümüş prostatın sidik kisəsini boşaltmağa mane olması — ayrıca yoxlanılmalıdır. Daşlar təmizlənərsə və böyrəyin funksiyası yaxşılaşarsa, bu, böyrək çatışmazlığının qarşısını ala bilər.

Buna görə böyrək çatışmazlığı diaqnozu olan hər xəstədə səbəbin prerenal, renal, yoxsa postrenal olduğu ayırd edilməlidir; tıxanma aşkarlanarsa, vaxtında uroloji müdaxilə böyrəyi qorumağa kömək edə bilər. Böyrəyin özünün xəstəlikləri isə nefroloji müalicə tələb edir.

Lakin qarşısını alma tədbirləri artıq itirilmiş funksiyanı geri qaytarmır; nəticə səbəbin nə qədər erkən aşkarlandığından asılıdır.

Böyrək çatışmazlığı diaqnozu qoyulubsa, sidik yollarında tıxanmanın istisna edilməsi üçün uroloji müayinə gecikdirilməməlidir.

Böyrək xəstəliklərindən biri də pielonefritdir — böyrəyin kasa-ləyən sisteminin iltihabı. Onun kəskin və xroniki formaları olur. Səbəbini mütləq araşdırmaq lazımdır, çünki pielonefrit səbəbsiz yaranmır.

Pielonefrit çox vaxt hərarət, üşütmə, böyrək nahiyəsində — qabırğaların altında, yanda — ağrı, bəzən ürəkbulanma və qusma ilə gedir. Uroloq üçün əsas sual iltihabın arxasında tıxanma — daş, darlıq, sidiyin geri qayıtması — olub-olmamasıdır: tıxanmış böyrəkdə infeksiya sürətlə ağırlaşa bilər və təcili müdaxilə tələb edə bilər.

Vaxtında və düzgün diaqnozla aparılan müalicə xəstəliyin böyrək çatışmazlığına keçməsinin qarşısını almağa kömək edir. Lakin səbəb aradan qaldırılmadan tək antibiotik müalicəsi tam nəticə verməyə bilər və iltihab təkrarlana bilər.

Hərarət və üşütmə ilə gedən böyrək ağrısı — xüsusən daş və ya tıxanma məlumdursa — gecikdirilmədən müayinə tələb edir; iltihabın səbəbi hər halda ayrıca araşdırılır, bəzi hallarda aydın səbəb tapılmaya da bilər.

Qlomerulonefrit böyrək süzgəclərinin (nefronların) iltihabıdır və uroloji deyil, nefroloji izlənmə tələb edir — lakin sidik analizindəki dəyişikliklər çox vaxt ilk olaraq uroloji müayinədə aşkarlanır.

Şişkinlik (ödem), yüksək qan təzyiqi, sidik miqdarının kəskin azalması, bulanıq sidik və hərarət kimi əlamətlər varsa və uroloji səbəb — daş, tıxanma, infeksiya — istisna olunubsa, xəstə nefroloqa yönləndirilir. Bu əlamətlərə bəzən qarında və ya böyrək ətrafında ağrı, ürəkbulanma və qusma da qoşula bilər; sidiyə getmə tezliyi dəyişə bilər. Şikayətlər bəzən keçici olur, lakin xəstəlik prosesi davam edə bilər. Buna görə şişkinlik, sidik miqdarının azalması, sidiyin rənginin dəyişməsi və ya yüksək qan təzyiqi kimi əlamətlər müşahidə olunarsa, şikayət keçmiş olsa belə, gecikdirmədən həkimə müraciət edib sidik və qan analizlərindən keçmək vacibdir. Diaqnoz üçün böyrək biopsiyası tələb oluna bilər; müalicə (o cümlədən hormon terapiyası) nefroloji sahədədir, uzunmüddətlidir və səbr tələb edir.

Qlomerulonefritin müalicəsi nefroloqun səlahiyyətindədir; uroloji müayinənin məqsədi tıxanma və infeksiya kimi səbəbləri istisna etməkdir.